Co to jest anoreksja i jak ją leczyć?

Anoreksja, czyli jadłowstręt psychiczny, to choroba psychiczna, w której lęk przed przytyciem zagłusza sygnały głodu, a organizm zaczyna zużywać własne tkanki. W metaanalizie 30 badań obejmujących 33 176 pacjentów ryzyko zgonu u osób z anoreksją było pięciokrotnie wyższe niż w populacji ogólnej [1]. Silna wola nie jest tu żadnym lekarstwem, bo choroba zmienia sposób myślenia o jedzeniu i o własnym ciele. Leczy ją zespół, w którym pracują psychiatra, psychoterapeuta i dietetyk. Poniżej opisujemy, po czym poznać anoreksję u nastolatka i u dorosłego, czym różnią się jej postaci oraz gdzie w Polsce szukać pomocy od razu.

Spis treści

• Co to jest anoreksja?
• Czym różni się anoreksja od diety i zdrowego stylu życia?
• Komentarz dietetyka – gdzie kończy się dieta, a zaczyna anoreksja
• Czym różnią się anoreksja, anoreksja bulimiczna i bulimia?
• Jakie są przyczyny anoreksji?
• Jakie są czynniki ryzyka anoreksji?
• Pierwsze objawy anoreksji – jakie są?
• Objawy anoreksji u dorosłych – czym różnią się od objawów u nastolatka
• Jadłowstręt psychiczny atypowy – gdy waga zostaje w normie
• Jak rozpoznaje się anoreksję?
• Kiedy trzeba leczyć anoreksję?
• Czy anoreksja wymaga hospitalizacji?
• Jak wyjść z anoreksji?
• Komentarz dietetyka – najczęstszy mit o anoreksji
• Gdzie szukać pomocy przy anoreksji?
• Podsumowanie – anoreksja
• Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi
• Bibliografia i źródła naukowe

Co to jest anoreksja – najważniejsze wnioski

• Anoreksja ma najwyższy wskaźnik śmiertelności spośród zaburzeń psychicznych, a w metaanalizie 30 badań ryzyko zgonu było pięciokrotnie wyższe niż w populacji ogólnej, dlatego zwlekanie z diagnozą realnie zmienia rokowanie [1].
• Ponad jedna piąta zgonów w tej grupie to samobójstwa, więc obniżony nastrój i myśli rezygnacyjne u osoby chudnącej są powodem do pilnej konsultacji psychiatrycznej, a nie do czekania [1].
• Choroba zaczyna się od zmiany zachowania wokoło jedzenia, a nie od wagi, bo najpierw pojawiają się wymówki przy posiłkach, wycofanie ze wspólnego stołu i coraz sztywniejsze zasady.
• Jadłowstręt psychiczny atypowy przebiega przy prawidłowej masie ciała i bywa przez to rozpoznawany późno, choć powikłania somatyczne są takie same jak w postaci klasycznej [2].
• U dorosłych obraz choroby maskuje praca, dieta prowadzona „ze względów zdrowotnych” i inne rozpoznania, dlatego czas od pierwszych objawów do rozpoczęcia leczenia liczy się w latach, a dłuższy czas bez leczenia wiąże się z gorszym wynikiem terapii [4].
• Podstawą leczenia jest psychoterapia połączona z odbudową odżywienia pod nadzorem lekarza, a u nastolatków najmocniejsze poparcie w badaniach z randomizacją ma terapia rodzinna [3].

Co to jest anoreksja?

Anoreksja to zaburzenie odżywiania, w którym człowiek ogranicza jedzenie tak mocno, że organizm przestaje dostawać tyle energii, ile potrzebuje do codziennej pracy. Rdzeniem choroby nie jest brak apetytu, tylko lęk przed przytyciem i zaburzony obraz własnego ciała.

Osoba chora widzi siebie inaczej, niż wygląda naprawdę, i każdy posiłek przeżywa jako zagrożenie. Stąd biorą się zachowania, które z zewnątrz wyglądają na upór albo przesadę, a od środka są próbą odzyskania kontroli. Nazwa „jadłowstręt” jest mylona, ponieważ sugeruje wstręt do jedzenia. Większość pacjentów myśli o jedzeniu bez przerwy.

Przewlekły niedobór energii uderza po kolei w kolejne układy. Serce zwalnia, ciśnienie spada, skóra staje się sucha i łuszcząca, włosy łamią się i wypadają. U kobiet i dziewcząt często pojawia się zanik miesiączki, który jest skutkiem zmian hormonalnych przy długotrwałym niedożywieniu, a nie osobnym problemem ginekologicznym. Do tego dochodzą niedobory, które widać w badaniach: zaburzenia elektrolitowe, niedobór żelaza i witaminy B12.

Anoreksja ma najwyższy wskaźnik śmiertelności ze wszystkich zaburzeń psychicznych. W metaanalizie 31 badań z udziałem 262 982 osób z zaburzeniami odżywiania to właśnie anoreksja miała najwyższe ryzyko zgonu w porównaniu z populacją ogólną [5]. Dwie najczęstsze przyczyny zgonu to samobójstwo i powikłania kardiologiczne, które odpowiadają kolejno za około 21% i 19% zgonów [1]. Dlatego przy podejrzeniu anoreksji nie czeka się na to, że „samo przejdzie”.

Czym różni się anoreksja od diety i zdrowego stylu życia?

Dietę da się przerwać, a anoreksji nie. To najprostsza różnica i najbardziej praktyczna. Zdrowe odżywianie służy samopoczuciu i może ustąpić miejsca kolacji ze znajomymi, natomiast w anoreksji każde odstępstwo od zasad wywołuje lęk i poczucie winy.

Druga różnica dotyczy celu. Przy racjonalnej zmianie sposobu odżywiania cel jest określony i skończony, więc w pewnym momencie zostaje osiągnięty. W chorobie cel przesuwa się razem z wynikiem, dlatego kolejny kilogram nigdy nie zamyka sprawy.

Trzecia różnica jest widoczna w relacjach. Zaburzenie zabiera czas i uwagę, bo planowanie posiłków, unikanie sytuacji z jedzeniem i ćwiczenia zaczynają wypierać wszystko inne. Znika spóźniona kolacja z rodziną, znika wyjście na pizzę, zostaje harmonogram.

Czwarta różnica to skutki dla organizmu. Zbilansowany sposób odżywiania utrzymuje pracę hormonów i mineralizację kości, natomiast długotrwałe niedożywienie prowadzi do zaburzeń hormonalnych i utraty masy kostnej, która bywa nieodwracalna. Stąd w leczeniu tak ważna jest dieta wspierająca kości i kontrola poziomu witaminy D.

Jest jeszcze piąty powód, dla którego ta granica bywa nieostra. Odchudzanie prowadzone bez opieki i pod presją wyglądu jest jednym z opisanych czynników ryzyka anoreksji, więc pytanie „czy to jeszcze dieta” ma sens i warto je sobie zadać. Jeśli myśli o jedzeniu zajmują większość dnia, granica już została przekroczona. Więcej o całej grupie tych chorób wyjaśniamy w tekście o rodzajach zaburzeń odżywiania.

Komentarz dietetyka – gdzie kończy się dieta, a zaczyna anoreksja

Do dietetyka trafiają czasem osoby, które przychodzą po jadłospis, a naprawdę potrzebują czegoś innego. Rozpoznaję to zwykle po dwóch rzeczach. Pierwsza to reakcja na propozycję zwiększenia porcji, która wywołuje nie niechęć, tylko realny strach. Druga to lista produktów „niedozwolonych”, która rośnie z tygodnia na tydzień i przestaje mieć uzasadnienie zdrowotne.

W takiej sytuacji nie układam diety redukcyjnej i mówię wprost, dlaczego. Plan żywieniowy nastawiony na chudnięcie u osoby z zaburzonym obrazem ciała nie jest neutralnym narzędziem, tylko paliwem dla choroby. Anoreksji nie leczy się dietą, tylko psychoterapią i odbudową odżywienia prowadzoną razem z lekarzem, a dietetyk jest w tym zespole jedną z kilku osób, nie tą pierwszą.

Jeśeli czytasz to i rozpoznajesz siebie, potraktuj to jako sygnał, że warto zacząć od lekarza albo psychologa, a nie od kolejnego jadłospisu.

Leszek Racut, dietetyk kliniczny z 10-letnim doświadczeniem, współzałożyciel Dietetyki #NieNaŻarty.

Chcesz obliczyć swoje BMI?

Skorzystaj z kalkulatora BMI od Dietetyki #NieNaŻarty.

Czym różnią się anoreksja, anoreksja bulimiczna i bulimia?

Anoreksja (anorexia nervosa, czyli jadłowstręt psychiczny) nie zawsze wygląda tak samo – istnieją jej różne podtypy, a dodatkowo warto odróżnić ją od bulimii. Wyróżnia się różne postaci anoreksji – najczęściej restrykcyjną i bulimiczną. Poniżej przedstawiamy trzy najważniejsze formy zaburzeń:

• Anoreksja restrykcyjna (typ restricting): chory ogranicza jedzenie i często wykonują nadmierne ćwiczenia fizyczne, aby schudnąć. Nie występują u niego napady objadania się ani wymioty. Taka osoba jest wychudzona, jej masa ciała jest bardzo niska.
  
• Anoreksja bulimiczna (typ binge-eating/purging, żarłoczno-wydalający): najpierw pojawia się restrykcja, a potem pacjent ma okresowe napady objadania się. Po takich epizodach osoba kompensuje kalorie – prowokuje wymioty lub bierze środki przeczyszczające, żeby nie przybrać na wadze. Mimo napadów objadania masa ciała pacjenta jest wciąż poniżej normy.
  
• Bulimia nervosa (bulimia psychiczna): napady objadania się i zachowania kompensacyjne (wymioty, nadmierne ćwiczenia, środki przeczyszczające) występują, ale masa ciała jest zazwyczaj prawidłowa lub w górnej granicy normy. Osoba z bulimią nie jest wychudzona, ale cierpi z powodu błędnego obrazu ciała oraz stresu związanego z niekontrolowanymi napadami jedzenia.

Anoreksja (zarówno restrykcyjna, jak i bulimiczna) prowadzi do wyczerpania organizmu z powodu głodzenia się. W przypadku bulimii, mimo zaburzonego odżywiania, ciało może wyglądać „normalnie”. We wszystkich formach kluczowa jest obsesja kontroli wagi i dysmorfia, dlatego leczenie jest podobne: psychoterapia i rehabilitacja żywieniowa.

Anoreksja restrykcyjna – na czym polega ten typ

Anoreksja restrykcyjna to postać, w której masa ciała spada wyłącznie przez ograniczanie jedzenia i ruch, bez napadów objadania się i bez zachowań kompensacyjnych. Jest to najczęściej rozpoznawany typ u nastolatków w pierwszych miesiącach choroby.

W praktyce różnica między typem restrykcyjnym a bulimicznym ma znaczenie dla planu leczenia. Przy typie restrykcyjnym pierwszym problemem jest sam niedobór energii i to, jak organizm reaguje na jego wyrównywanie. Przy typie bulimicznym dochodzi ryzyko związane z zachowaniami kompensacyjnymi, które rozchwiewają gospodarkę wodno-elektrolitową, dlatego lekarz częściej kontroluje stężenie potasu i sodu.

Typ potrafi się zmieniać w trakcie choroby i to jest raczej reguła niż wyjątek. Część osób, które zaczynały od czystej restrykcji, po miesiącach głodzenia zaczyna doświadczać napadów objadania się, bo tak reaguje organizm pozbawiony energii. To nie jest słabość charakteru i nie oznacza, że leczenie zawiodło.

Jakie są przyczyny anoreksji?

Anoreksja nie ma jednej przyczyny. Powstaje ze splotu podatności biologicznej, cech psychicznych i sytuacji życiowej, a moment, w którym choroba wystartuje, często wyznacza jakieś konkretne wydarzenie.

Po stronie biologicznej opisano rodzinne występowanie zaburzeń odżywiania oraz różnice w pracy układów regulujących nastrój i łaknienie. Część zmian hormonalnych, które widać w badaniach, jest jednak skutkiem głodzenia, a nie jego przyczyną, i normalizuje się po odbudowie odżywienia. Dotyczy to między innymi stężenia estrogenów oraz wyników badania TSH.

Po stronie psychicznej najczęściej powtarzają się perfekcjonizm, silna potrzeba kontroli, wysoka wrażliwość na krytykę i niska samoocena. Kontrolowanie jedzenia bywa jedyną dostępną formą wpływu na życie, w którym reszta wymknęła się spod kontroli. U części osób występują jednocześnie objawy depresyjne albo lękowe, które wymagają osobnego leczenia. Więcej o związku odżywiania z nastrojem piszemy w tekście o diecie i suplementacji w depresji.

Po stronie środowiskowej pracuje presja wyglądu, porównywanie się z obrazami z sieci i komentarze na temat ciała, często ze strony najbliższych. Osobną grupą są środowiska, w których niska masa ciała jest premiowana, na przykład w niektórych dyscyplinach sportowych i w branży modowej. Często pierwszym krokiem jest zwykłe odchudzanie zaczęte bez opieki, które po kilku miesiącach przestaje się dać zatrzymać [2].

Jakie są czynniki ryzyka anoreksji?

Ryzyko rośnie tam, gdzie składają się wiek dojrzewania, obciążenie rodzinne i sytuacja, która podnosi znaczenie wyglądu. Żaden pojedynczy czynnik nie przesądza o chorobie, ale ich nakładanie się warto traktować poważnie.

Płeć męska nie chroni. Anoreksja u mężczyzn występuje i bywa rozpoznawana później, bo rzadziej się jej szuka. U mężczyzn częściej niż redukcja wagi widoczne jest dążenie do bardzo niskiego poziomu tkanki tłuszczowej, a jednym ze skutków niedożywienia jest spadek stężenia testosteronu.

Wiek i płeć. Najwięcej rozpoznań dotyczy dziewcząt i młodych kobiet w okresie dojrzewania, bo wtedy zmienia się ciało i rośnie wrażliwość na ocenę otoczenia.

Obciążenie rodzinne. Występowanie zaburzeń odżywiania u krewnych podnosi ryzyko, częściowo genetycznie, a częściowo przez wzorce zachowań wobec jedzenia w domu.

Odchudzanie bez opieki. Restrykcyjna dieta prowadzona samodzielnie i pod presją wyniku jest jednym z najlepiej opisanych punktów startowych choroby.

Silny stres i zmiana życiowa. Zmiana szkoły, rozstanie, konflikt w domu albo strata potrafią uruchomić kontrolowanie jedzenia jako sposób radzenia sobie, dlatego warto znać zdrowsze sposoby reagowania na napięcie, opisane w tekście o zajadaniu stresu i emocji.

Wcześniejsze problemy z masą ciała. Część pacjentów w dzieciństwie słyszała komentarze o nadwadze, co później nasiliło dążenie do skrajnej szczupłości.

Jakie są czynniki ryzyka anoreksji?

O zwiększonym ryzyku anoreksji mówimy przy występowaniu pewnych czynników, np. [2]:

• Płeć i wiek: Najwięcej przypadków dotyczy młodych kobiet i dziewcząt w okresie dojrzewania. Właśnie wtedy dochodzi do wielu zmian hormonalnych, a presja społeczna na wygląd bywa największa.
  
• Historia rodzinna/genetyka: Jeśli w rodzinie występowały zaburzenia odżywiania, ryzyko anoreksji u krewnych znacząco rośnie.
  
• Ekstremalne diety: Odchudzanie się za wszelką cenę może sprowokować anorektyczne zachowania. Gwałtowne ograniczenie kalorii zaburza funkcjonowanie mózgu – osłabia kontrolę impulsów i nasila lęk.
  
• Stresory życiowe: Doświadczenie silnego stresu (np. presja szkolna, konflikty w rodzinie, nagłe zmiany życiowe) może uruchomić chorobliwe jedzenie jako formę radzenia sobie.

Paradoksalnie, niektórzy chorzy na anoreksję w dzieciństwie lub okresie dojrzewania zmagali się z nadwagą, lub otyłością, co zwiększało presję na redukcję masy ciała.

Choć anoreksja najczęściej dotyczy dziewcząt i młodych kobiet, anoreksja u mężczyzn również występuje, dotyczy chłopców i młodych dorosłych.

Znajomość tych czynników pozwala szybciej wychwycić niepokojące sygnały i zapobiec pogłębieniu się choroby.

Pierwsze objawy anoreksji – jakie są?

Rozwój anoreksji jest zwykle powolny – zaczyna się od zwykłej diety, a z czasem przeradza się w obsesję na punkcie szczupłej sylwetki i utraty kolejnych kilogramów.

W początkowej fazie anoreksji objawy bywają dyskretne. Najpierw można zaobserwować subtelne zmiany w zachowaniu: osoba unika pełnych posiłków, tłumaczy dietą eliminowanie ulubionych potraw, lubi chwalić się utratą kolejnych kilogramów. Może też na siłę ćwiczyć, nie licząc zmęczenia i bólu mięśni. W miarę rozwoju choroby pojawiają się obsesyjne myśli o jedzeniu – każdy posiłek budzi silny lęk, a pacjent zaczyna ukrywać, że w ogóle coś zjadł. Pojawia się poczucie winy i lęk przed tłuszczami, co skutkuje wycofaniem społecznym (omijaniem wspólnych posiłków, izolacją).

W miarę postępu choroby pojawia się brak apetytu – nie jest to jednak naturalne zjawisko, lecz efekt psychologiczny związany z lękiem przed jedzeniem.

Z czasem widać już fizyczne konsekwencje głodzenia się. Pojawia się gwałtowny spadek masy ciała – nawet kilka kilogramów w krótkim czasie. Cera blaknie lub zyskuje żółtawy odcień, włosy stają się łamliwe, a ciało może pokrywać delikatny meszek (tzw. lanugo), który ma za zadanie ogrzać wychłodzone ciało. U dziewcząt dojrzewających alarmującą oznaką jest zanik miesiączki – to rezultat zaburzeń hormonalnych wskutek chronicznego niedożywienia.

Jeśli dostrzeżesz u siebie lub bliskich osoby kombinację tych objawów (gwałtowny spadek wagi, unikanie posiłków, częste myślenie o jedzeniu), nie zwlekaj – już pierwszy moment odpowiedzi zwiększa szansę na pomyślne leczenie.

Objawy anoreksji u dorosłych – czym różnią się od objawów u nastolatka

U dorosłego anoreksja rzadko wygląda tak, jak ją opisują poradniki dla rodziców nastolatków. Zamiast otwartego odmawiania posiłków pojawia się dieta prowadzona „z powodów zdrowotnych”, plan treningowy bez dni wolnych i lista produktów, które da się zjeść bez lęku, kurcząca się z miesiąca na miesiąc.

Dorosły ma osłonę, której nastolatek nie ma. Mieszka sam albo pracuje w trybie, w którym nikt nie widzi jego posiłków, więc pominięty obiad nie zostawia śladu. Do tego dochodzi język, który brzmi rozsądnie. Odstawienie kolejnej grupy produktów daje się uzasadnić nietolerancją, profilaktyką albo wynikiem badania i nikt tego nie kwestionuje.

W przeglądzie literatury poświęconym anoreksji w kolejnych dekadach życia autorzy zwracają uwagę, że u dorosłych częściej występują długi przebieg choroby i współistniejące rozpoznania psychiatryczne, a diagnozę opóźnia to, że objawy somatyczne przypisuje się najpierw innym przyczynom [2]. Osobną grupę tworzą osoby, które zachorowały w młodości i nigdy nie zostały wyleczone, tylko nauczyły się z chorobą funkcjonować.

Objawy anoreksji u dorosłego, które najczęściej dają się zauważyć z zewnątrz:

• wycofanie się ze wspólnych posiłków w pracy i w domu, jedzenie w samotności i sztywne trzymanie się por
• silny niepokój, gdy plan dnia się zmienia i posiłek wypada o innej godzinie albo w innym miejscu
• rosnąca liczba produktów wykluczonych bez rozpoznania medycznego uzasadniającego eliminację
• ciągłe uczucie zimna, kołatania serca, zawroty głowy przy wstawaniu, gorsza koncentracja
• wypadanie włosów i łamiące się paznokcie mimo dobrej diety na włosy i paznokcie, bo problemem jest ilość jedzenia, nie jego skład
• u kobiet zanik miesiączki albo nieregularne cykle bez innej przyczyny
• wyniki badań, które nie składają się w całość, na przykład niedokrwistość wymagająca diety przy niedoborze żelaza albo niski poziom magnezu

Jeżeli szukasz odpowiedzi na pytanie o objawy anoreksji u dorosłego, bo martwisz się o kogoś bliskiego, najbardziej użyteczny sygnał nie jest liczbowy. Chodzi o to, ile miejsca w życiu tej osoby zajmuje myślenie o jedzeniu i jak reaguje, gdy plan się sypie.

Jadłowstręt psychiczny atypowy – gdy waga zostaje w normie

Jadłowstręt psychiczny atypowy to postać, w której występują wszystkie psychiczne objawy anoreksji, ale masa ciała pozostaje w normie albo powyżej niej. Powikłania somatyczne bywają takie same jak w postaci klasycznej, mimo że z zewnątrz nic nie widać.

Ta postać jest rozpoznawana późno i często przypadkiem. Pacjent nie pasuje do wyobrażenia o anoreksji, które mają zarówno bliscy, jak i część personelu medycznego, więc słyszy, że przecież dobrze wygląda. Tymczasem tempo utraty masy ciała i sam fakt długotrwałego niedoboru energii szkodzą niezależnie od punktu startowego.

Klasyfikacja ICD-11, obowiązująca od 2022 roku, uwzględnia tę sytuację wprost. Nie wymaga też braku miesiączki do postawienia rozpoznania, co wcześniej utrudniało diagnozę u mężczyzn i u dziewcząt przed okresem dojrzewania [2]. W praktyce oznacza to jedno. Wynik pomiaru masy ciała nie jest przepustką do leczenia ani dowodem, że leczenie jest niepotrzebne.

Jak rozpoznaje się anoreksję?

Rozpoznanie stawia lekarz i opiera je na trzech filarach: uporczywym dążeniu do obniżania masy ciała, lęku przed przytyciem oraz zaburzonym obrazie własnego ciała. Sama liczba na wadze nie wystarcza do postawienia diagnozy i nie wystarcza też do jej wykluczenia.

Podstawą jest rozmowa. Lekarz pyta o przebieg zmian masy ciała w czasie, o to, jak wygląda typowy dzień z jedzeniem, o ćwiczenia, o miesiączkę i o myśli, które pojawiają się po posiłku. Ocenia też ryzyko dla życia, bo tempo chudnięcia bywa ważniejsze niż aktualny wynik pomiaru.

Badania służą dwóm rzeczom. Po pierwsze wykluczają inne przyczyny utraty masy ciała, między innymi chorobę tarczycy, celiakię czy chorobę zapalną jelit. Po drugie pokazują skutki niedożywienia, dlatego zwykle zlecane są morfologia, jonogram z oceną elektrolitów, próby wątrobowe, glukoza oraz badania hormonalne. Nieprawidłowe wyniki nie są warunkiem rozpoznania, ponieważ w początkowej fazie potrafią być w całości prawidłowe.

Klasyfikacja ICD-11 obowiązuje od 2022 roku i różni się od starszej ICD-10 w kilku miejscach. Nie wymaga braku miesiączki, wyodrębnia postać atypową z prawidłową masą ciała i kładzie większy nacisk na zachowanie oraz myślenie pacjenta niż na sam pomiar [2]. Progi liczbowe, które pojawiają się w opisach kryteriów, są narzędziem pracy lekarza i służą ocenie stopnia wyniszczenia. Nie są granicą, przed którą nie trzeba nic robić.

Ostatnia rzecz dotyczy tego, kto zgłasza problem. Część pacjentów nie widzi choroby u siebie, więc pierwszą wizytę inicjuje rodzina albo szkoła. To nie jest przeszkoda w diagnostyce i lekarze są do tego przyzwyczajeni.

Kiedy trzeba leczyć anoreksję?

Leczenie zaczyna się przy pierwszych objawach, a nie po osiągnięciu jakiegoś progu. Im dłużej trwa choroba bez leczenia, tym gorsze są wyniki terapii, co potwierdził przegląd systematyczny badań nad czasem od pierwszych objawów do rozpoczęcia pomocy [4].

W praktyce oznacza to wizytę u lekarza rodzinnego albo psychiatry wtedy, gdy zmienia się zachowanie wokół jedzenia, nawet jeśli waga jeszcze nie budzi niepokoju. Czekanie na „wyraźny moment” działa na niekorzyść pacjenta, bo choroba w tym czasie utrwala schematy myślenia, które później trudniej odwrócić.

Skutki nieleczonej anoreksji dotyczą całego organizmu. Zaburzenia rytmu serca, zanik mięśni, utrata masy kostnej, zaburzenia hormonalne i przewlekłe problemy z przewodem pokarmowym narastają razem z czasem trwania choroby. Część z nich cofa się po odbudowie odżywienia, część zostaje na stałe, jak to bywa przy osłabieniu kości.

Osobną sprawą jest zdrowie psychiczne. Objawy depresyjne, myśli samobójcze i nasilony lęk występują w tej grupie często, a samobójstwa odpowiadają za około jedną piątą zgonów osób z anoreksją [1]. Jeśli u siebie albo u bliskiej osoby widzisz takie objawy, to jest powód do pilnego kontaktu, a numery znajdziesz niżej w sekcji o szukaniu pomocy.

Czy anoreksja wymaga hospitalizacji?

Większość pacjentów leczy się ambulatoryjnie i hospitalizacja nie jest regułą. Do szpitala trafiają osoby w stanie zagrażającym życiu, przede wszystkim z powodu niestabilności krążeniowej, zaburzeń elektrolitowych albo bardzo szybkiego tempa utraty masy ciała.

O skierowaniu decyduje lekarz na podstawie całości obrazu, nie jednego wyniku. Znaczenie ma praca serca, wyniki jonogramu, stan świadomości oraz to, czy leczenie ambulatoryjne przynosi poprawę. Osobnym wskazaniem jest kryzys psychiczny, na przykład myśli samobójcze albo głęboka depresja, które wymagają opieki psychiatrycznej niezależnie od stanu odżywienia.

W szpitalu prowadzi się odbudowę odżywienia pod kontrolą medyczną. Zespół monitoruje gospodarkę wodno-elektrolitową, bo pierwsze dni ponownego karmienia niesie ryzyko zespołu ponownego odżywienia, który polega na gwałtownym przesunięciu fosforanów, potasu i magnezu do wnętrza komórek. W wieloośrodkowym badaniu z randomizacją u hospitalizowanych nastolatków szybsze zwiększanie podaży energii pod nadzorem medycznym skracało czas do stabilizacji stanu zdrowia bez wzrostu liczby powikłań [6]. Tempo ustala zespół leczący i nie da się go przenieść na warunki domowe.

Często stosowanym rozwiązaniem pośrednim jest ośrodek dzienny. Pacjent spędza tam część dnia, je posiłki pod opieką zespołu i uczestniczy w terapii, a wraca na noc do domu. Przegląd badań nad leczeniem stacjonarnym dorosłych z anoreksją pokazuje, że dobór formy opieki do stanu pacjenta ma znaczenie dla utrzymania efektu po zakończeniu leczenia [7].

Jak wyjść z anoreksji?

Wyjście z anoreksji opiera się na dwóch równoległych torach: odbudowie odżywienia i psychoterapii. Prowadzenie tylko jednego z nich zwykle nie wystarcza, bo sama praca z myśleniem nie odwróci wyniszczenia, a samo jedzenie nie zdejmie lęku.

Odbudowa odżywienia idzie stopniowo i pod nadzorem. Organizm po długim niedoborze energii reaguje inaczej niż zdrowy, dlatego zmiany wprowadza się wolniej niż chciałoby otoczenie. Często pojawiają się wtedy dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, między innymi uczucie pełności, wzdęcia i zaparcia, które mijają razem z poprawą odżywienia. Uzupełnia się też niedobory, najczęściej witaminy D, żelaza, witaminy B12 i kwasu foliowego, a przy niskiej podaży tłuszczów także kwasów omega-3.

Psychoterapia pracuje nad tym, co utrzymuje chorobę. U nastolatków najmocniejsze poparcie w badaniach ma terapia rodzinna, w której rodzice przejmują odpowiedzialność za posiłki na czas najtrudniejszego etapu. Przegląd systematyczny badań z randomizacją wykazał, że młodzi pacjenci prowadzeni terapią rodzinną uzyskiwali większy przyrost masy ciała na koniec leczenia niż pacjenci prowadzeni terapią indywidualną [3]. U dorosłych częściej stosuje się terapię poznawczo-behawioralną dostosowaną do zaburzeń odżywiania.

Trzeci element to opieka lekarska. Psychiatra ocenia stan psychiczny, w razie potrzeby włącza leczenie farmakologiczne współistniejącej depresji lub zaburzeń lękowych i monitoruje bezpieczeństwo. Równolegle kontrolowane są parametry, które najszybciej reagują na niedożywienie, w tym stężenie kortyzolu i gęstość mineralna kości.

Powrót do zdrowia trwa długo i rzadko przebiega liniowo. Nawroty zdarzają się często, zwłaszcza w okresach dużego stresu, i nie przekreślają dotychczasowej pracy. Dla wielu pacjentów przełomem jest moment, w którym jedzenie przestaje być głównym tematem dnia.

Komentarz dietetyka – najczęstszy mit o anoreksji

Najczęściej prostuję przekonanie, że anoreksję widać gołym okiem i że wynik pomiaru masy ciała rozstrzyga, czy ktoś choruje. To nieprawda i ta pomyłka kosztuje pacjentów miesiące. Postać atypowa przebiega przy prawidłowej wadze, a lęk przed jedzeniem, wycofanie z życia towarzyskiego i skutki niedożywienia są w niej takie same.

Drugie przekonanie, które warto zdjąć, dotyczy roli rodziny. Często słyszę, że bliscy powinni się wycofać i że naciskanie tylko szkodzi. Przy nastolatkach jest dokładnie odwrotnie, bo najlepiej przebadana forma terapii opiera się na tym, że to rodzice na jakiś czas przejmują odpowiedzialność za posiłki dziecka.

Chcę też powiedzieć wprost, czego my nie robimy. Dietetyka #NieNaŻarty nie prowadzi leczenia anoreksji i nasza subskrypcja nie jest formą terapii zaburzeń odżywiania. Jeśli rozpoznajesz u siebie objawy opisane w tym artykule, właściwym adresem jest lekarz, psychiatra i ośrodek leczenia zaburzeń odżywiania.

Leszek Racut, dietetyk kliniczny z 10-letnim doświadczeniem, współzałożyciel Dietetyki #NieNaŻarty.

Do kogo zwrócić się o pomoc?

Pierwszym krokiem, gdy zauważysz niepokojące objawy anoreksji, jest wizyta u lekarza rodzinnego lub pediatry. Lekarz rodzinny przeprowadzi badania, wykluczy inne przyczyny utraty wagi (np. choroby endokrynologiczne) i oceni stan ogólny. Jeśli podejrzenie anoreksji się potwierdzi, zwykle kieruje pacjenta dalej – do specjalistów od zaburzeń odżywiania.

Osoby chorujące na anoreksję powinny otrzymać wsparcie psychologiczne, psychiatryczne i dietetyczne w ramach kompleksowego leczenia. Psychoterapeuta przeprowadzi szczegółową diagnozę i zaproponuje plan terapii (indywidualnej lub rodzinnej). Psychiatra może przepisać leki oraz monitorować zdrowie psychiczne i fizyczne pacjenta. Dietetyk specjalizujący się w zaburzeniach odżywiania pomoże ułożyć bezpieczny jadłospis, który pozwoli odzyskać siły i prawidłową wagę [6].

W Polsce działają także ośrodki dzienne i szpitalne specjalizujące się w leczeniu zaburzeń odżywiania. Tam pacjent z anoreksją może pozostać na terapii wielospecjalistycznej: otrzymuje całodobową opiekę, wspólne posiłki terapeutyczne i intensywną pomoc psychologiczną. Jeśli objawy są bardzo ciężkie (np. omdlenia, silne odwodnienie), należy zgłosić się na ostry dyżur (oddział internistyczny lub psychiatryczny) – w razie potrzeby lekarze zapewnią niezbędną hospitalizację. Nie zwlekaj: im wcześniej rozpocznie się leczenie, tym większa szansa na powrót do zdrowia.

Gdzie szukać pomocy przy anoreksji?

Jeśli sytuacja zagraża życiu, zadzwoń pod numer 112. W pozostałych przypadkach pierwszym krokiem jest lekarz rodzinny albo psychiatra, a równolegle możesz skorzystać z bezpłatnych, anonimowych telefonów wsparcia, które działają całą dobę.

Bezpłatne telefony wsparcia

• Numer alarmowy 112. Dzwoń, gdy sytuacja zagraża życiu albo zdrowiu, między innymi przy omdleniu, zaburzeniach świadomości albo myślach samobójczych z planem.
• Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, prowadzone przez Fundację ITAKA, numer 800 70 2222. Linia jest bezpłatna i czynna całą dobę przez siedem dni w tygodniu, a wsparcie dostępne jest także przez czat i e-mail.
• Kryzysowy telefon zaufania dla osób dorosłych w kryzysie emocjonalnym, numer 116 123. Bezpłatny i całodobowy.
• Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży prowadzony przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę, numer 116 111. Jest bezpłatny i anonimowy, a wiadomość można napisać także online. Aktualne godziny dyżuru są podane na stronie 116111.pl.
• Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka, numer 800 12 12 12. Bezpłatny i całodobowy, z czatem na stronie Rzecznika. Mogą dzwonić także dorośli, którzy martwią się o dziecko.

Specjaliści i ośrodki

Diagnostykę zaczyna lekarz rodzinny albo pediatra, który oceni stan ogólny, zleci badania i wykluczy inne przyczyny utraty masy ciała. Stąd droga prowadzi do psychiatry, ponieważ to on kieruje leczeniem zaburzenia psychicznego i decyduje o ewentualnej hospitalizacji.

Psychoterapeuta pracujący w nurcie o potwierdzonej skuteczności przy zaburzeniach odżywiania prowadzi terapię właściwą, a przy nastolatkach angażuje w nią rodzinę. Dietetyk wyspecjalizowany w zaburzeniach odżywiania włącza się w odbudowę odżywienia i pracuje w porozumieniu z resztą zespołu, a nie osobno.

W Polsce działają oddziały i ośrodki dzienne wyspecjalizowane w leczeniu zaburzeń odżywiania, w tym w ramach NFZ. Informacji o formach wsparcia, grupach i kontaktach udziela także Ogólnopolskie Centrum Zaburzeń Odżywiania, które prowadzi pomoc mailową i telefon zaufania. Jeśli chcesz najpierw zorientować się w całej grupie tych rozpoznań, zacznij od tekstu o objawach i rodzajach zaburzeń odżywiania.

Ostatnia uwaga dla bliskich. Rozmowę zaczyna się od tego, co się widzi, a nie od tego, ile ktoś waży. Zdanie o tym, że martwisz się o kogoś, działa lepiej niż prośba o zjedzenie kolacji, ponieważ nie ustawia jedzenia jako pola sporu.

Podsumowanie – anoreksja

Anoreksja to choroba psychiczna o najwyższej śmiertelności w tej grupie rozpoznań, a nie skrajna wersja diety. Rozpoznaje się ją po zachowaniu i myśleniu o jedzeniu, nie po samym wyniku pomiaru masy ciała, dlatego postać atypowa z prawidłową wagą wymaga takiego samego leczenia. U dorosłych objawy łatwiej się ukrywają, więc diagnoza często zapada po latach. Leczenie łączy psychoterapię z odbudową odżywienia pod opieką lekarza i im wcześniej się zacznie, tym lepsze są wyniki.

Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi

Kto to anorektyk?

Anorektyk to potoczne określenie osoby chorującej na anoreksję, czyli jadłowstręt psychiczny. W kontakcie z pacjentem lepiej mówić o osobie z anoreksją, bo określenie „anorektyk” sprowadza człowieka do diagnozy i utrudnia rozmowę o leczeniu.

Czy anoreksję można wyleczyć?

Tak, choć leczenie trwa zwykle lata i przebiega z nawrotami. Najlepsze wyniki daje wczesne rozpoczęcie terapii, ponieważ dłuższy czas choroby bez leczenia wiąże się z gorszym rokowaniem [4].

Czy anoreksja zawsze oznacza bardzo niską masę ciała?

Nie. W postaci atypowej występują wszystkie objawy psychiczne anoreksji przy prawidłowej masie ciała, a powikłania somatyczne bywają takie same jak w postaci klasycznej [2].

Ile trwa leczenie anoreksji?

Zwykle liczy się je w latach, a nie w miesiącach. Pierwsza faza, czyli stabilizacja stanu zdrowia i odbudowa odżywienia, bywa krótsza, natomiast praca psychoterapeutyczna nad przyczynami i utrwaleniem zmiany trwa najdłużej.

Jak rozmawiać z kimś, kto ma anoreksję?

Zacznij od tego, co widzisz i co czujesz, zamiast od komentarzy o wyglądzie i wadze. Nie stawiaj warunków przy stole i nie negocjuj porcji, bo to przenosi konflikt na jedzenie. Zaproponuj wspólne umówienie wizyty u lekarza i bądź przygotowany, że pierwsza odpowiedź będzie odmowna.

Czy dietetyk może prowadzić osobę z anoreksją?

Dietetyk jest częścią zespołu leczącego, ale nie prowadzi leczenia samodzielnie i nie zastępuje psychiatry ani psychoterapeuty. Standardowa dieta redukcyjna albo plan żywieniowy nastawiony na chudnięcie są w tej chorobie przeciwwskazane.

Bibliografia i źródła naukowe

[1] Lai E.T-H., Lai B., Wong C.S-M., Wong L-Y., Cheng K-S., Cheng P-W.C., Lo H.K-Y., Tse G., Chan W-C., Chang W-C., Chung K-F., Systematic Review and Meta-Analysis of Mortality in Patients With Anorexia Nervosa, International Journal of Eating Disorders, 2026;59(3):424–449. DOI: 10.1111/eat.70002

[2] Datta N., Hossepian K., Xie I., Gurcan H.Y., Behr S., Pouliadi M., Miranda C., Anorexia Nervosa Across the Lifespan: A Review of Recent Literature, Focus (American Psychiatric Publishing), 2024;22(3):269–277. DOI: 10.1176/appi.focus.20230037

[3] Austin A. i wsp., Efficacy of Eating Disorder Focused Family Therapy for Adolescents With Anorexia Nervosa: A Systematic Review and Meta-Analysis, International Journal of Eating Disorders, 2025. DOI: 10.1002/eat.24252

[4] Austin A., Flynn M., Richards K., Hodsoll J., Duarte T.A., Robinson P., Kelly J., Schmidt U., Duration of untreated eating disorder and relationship to outcomes: A systematic review of the literature, European Eating Disorders Review, 2021;29(3):329–345. DOI: 10.1002/erv.2745

[5] Krug I., Liu S., Portingale J., Croce S., Dar B., Obleada K., Satheesh V., Wong M., Fuller-Tyszkiewicz M., A meta-analysis of mortality rates in eating disorders: An update of the literature from 2010 to 2024, Clinical Psychology Review, 2025;116:102547. DOI: 10.1016/j.cpr.2025.102547

[6] Garber A.K., Cheng J., Accurso E.C., Adams S.H., Buckelew S.M., Kapphahn C.J., Kreiter A., Le Grange D., Machen V.I., Moscicki A-B., Sy A., Wilson L., Golden N.H., Short-term Outcomes of the Study of Refeeding to Optimize Inpatient Gains for Patients With Anorexia Nervosa: A Multicenter Randomized Clinical Trial, JAMA Pediatrics, 2021;175(1):19–27. DOI: 10.1001/jamapediatrics.2020.3359

[7] Toppino F., Martini M., Longo P., Caldas I., Delsedime N., Lavalle R., Raimondi F., Abbate-Daga G., Panero M., Inpatient treatments for adults with anorexia nervosa: a systematic review of literature, Eating and Weight Disorders, 2024;29(1):38. DOI: 10.1007/s40519-024-01665-5